Tập 151 chương trình Kính Đa Chiều, bạn Huỳnh Xuân Huỳnh – Chủ lò gốm Nắng Ceramic cùng MC Minh Ngọc trải lòng và giải mã về lịch sử gốm Lái Thiêu cũng như hành trình đưa dòng gốm truyền thống Nam Bộ tiệm cận với giới trẻ.
Mở đầu chương trình, MC Minh Ngọc đưa ra câu hỏi về nét đặc trưng giúp gốm Lái Thiêu trở thành một giá trị văn hóa độc đáo. Trả lời cho thắc mắc này, bạn Huỳnh Xuân Huỳnh cho biết gốm Lái Thiêu có nguồn gốc từ người Hoa theo phong trào “phản Thanh phục Minh” di dân sang Việt Nam. Nhận thấy nguồn đất sét tại Gia Định – Sài Gòn xưa rất phù hợp làm nghề, họ đã tận dụng tay nghề để gầy dựng nên các lò gốm.
Trải qua hơn 100 năm giao thoa văn hóa giữa người Hoa, người Kinh và các dân tộc bản địa Nam Bộ như Chăm, Khmer, đồng thời tiếp thu ảnh hưởng thẩm mỹ từ Pháp, Mỹ, Nhật…, gốm Lái Thiêu dần hình thành nên một phong cách riêng biệt, tách biệt hẳn so với dòng gốm Trung Hoa ban đầu để trở thành dòng gốm đặc trưng của vùng đất phương Nam.
Bên cạnh yếu tố lịch sử, gốm Lái Thiêu còn là đại diện tiêu biểu cho văn hóa tiêu dùng Nam Bộ. Khác với dòng gốm ngự dụng chỉ dành riêng cho vua chúa, gốm Lái Thiêu thuộc dòng gốm dân dụng phục vụ nhu cầu đời sống thường nhật của người dân.
Đặc biệt, dòng gốm này sử dụng nguồn nguyên liệu bản địa tự nhiên như đất sét Chánh Lưu (Bình Dương) hay đất Tây Nguyên, kết hợp cùng hai bài men chính: men tro (vôi Càng Long và tro trấu) và men đá (kết hợp các loại đá vôi đen Hà Tiên, cát Cam Ranh, đá tràng thạch Đà Nẵng, Long Xuyên…). Sự kết hợp này tạo nên màu men ngả kem ngà đặc trưng, giúp món ăn bài trí trông hấp dẫn hơn và đặc biệt an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng.
Lý giải sâu hơn về sự kết hợp đa dạng nét văn hóa trên từng sản phẩm, Huỳnh Xuân Huỳnh phân tích qua chiếc dĩa con gà kinh điển. Ban đầu, họa tiết con gà xuất phát từ Trung Hoa với nhiều màu sắc rực rỡ. Khi du nhập vào Nam Bộ, sự phóng khoáng của con người nơi đây kết hợp với nét hiện đại của văn hóa Pháp đã tạo nên hình ảnh con gà ít màu, đường nét khỏe khoắn và vui vẻ hơn.
Kết hợp xung quanh viền dĩa là họa tiết bông ly ảnh hưởng từ thẩm mỹ Pháp và họa tiết bắt kết (ký tự trang trí tiêu biểu của văn hóa Đông Á xưa như Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Lưu Cầu). Tất cả các yếu tố văn hóa tưởng chừng riêng biệt lại hòa quyện hài hòa trên một sản phẩm gốm mộc mạc.
Giải thích về 3 vết trấu (dấu chấm) xuất hiện trên bề mặt một số món gốm Lái Thiêu, chủ lò gốm Nắng Ceramic hé lộ đó chính là vết tích của con kê. Do bản chất men gốm khi nung nóng sẽ dính chặt vào nhau, người làm gốm xưa phải dùng con kê để xếp chồng các sản phẩm lên đun nhằm tối ưu diện tích và hạ giá thành cho người dân lao động. Kỹ thuật này đã được người Việt gìn giữ từ thời Lý – Trần qua các dòng gốm men ngọc, gốm Chu Đậu và hiện chỉ còn gốm Lái Thiêu bảo tồn.
Nói về vết tích này, Huỳnh Xuân Huỳnh cho biết đây chính là hiện thân của triết lý “vô thường” của người Việt, tương đồng với triết lý Wabi Sabi của Nhật Bản: tôn trọng những vẻ đẹp chưa hoàn hảo. Những sản phẩm càng hoàn hảo về hình thức bề ngoài đôi khi lại thiếu đi chiều sâu bên trong, và vết con kê chính là minh chứng cho nét chân thật, mộc mạc của gốm dân dụng.
Để gốm Lái Thiêu không bị mai một trước sự phát triển của xã hội, Nắng Ceramic đã và đang sáng tạo ra nhiều mẫu mã, màu sắc mới hiện đại hơn. Đây là bước đi quan trọng giúp dòng gốm truyền thống trở nên gần gũi hơn với giới trẻ và tiếp tục hiện diện trong bối cảnh xã hội ngày nay.
Tập 151 chương trình Kính Đa Chiều sẽ phát sóng lúc 18h50 ngày 22/9/2026 trên VTV9. Chương trình do VTV9 phối hợp Jet Studio thực hiện.
